Рамазонни қадрлаш (24): Рамазон ва истиғфор (1)

0

(كتب عمر بن عبد العزيز إلى الأمصار يأمرهم بختم رمضان بالاستغفار وصدقة الفطر فإن الفطر طهرة للصائم من اللغو والرفث والإستغفار يرقع ما تخرق من الصيام باللغو والرفث)[1]

«Умар ибн Абдулазиз раҳимаҳуллоҳ ислом ўлкалари волийларига мактуб йўллаб, унда рамазонни истиғфор ва фитр садақаси билан тугатишга буюради. Чунки фитр садақаси рўзадорни беҳуда ва беҳаё сўзлар гуноҳидан покласа, истиғфор эса беҳуда ва беҳаё сўзлар сабабли тешилган рўзасига «ямоқ» солади».

Истиғфор ҳар қандай амалнинг хотимасидир. Аллоҳ муваффақ қилган бандалар бирон амал қилсалар, уни доимий равишда қилиб, охирида истиғфор билан тугатадилар. Улар амалда йўлга қўйилган камчиликлар, Аллоҳга тақдим қилишга лойиқ бўлмаган хатолар сабабли Аллоҳдан истиғфор сўрайдилар, гуноҳлар илма-тешик қилган амаллари учун Аллоҳдан истиғфор сўрайдилар.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: “الْغِيبَةُ تَخْرِقُ الصَّوْمَ، وَالِاسْتِغْفَارُ يُرَقِّعُهُ، فَمَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَجِيءَ غَدًا بِصَوْمِهِ مُرَقَّعًا فَلْيَفْعَلْ” “هَذَا مَوْقُوفٌ، وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ”[2]

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу айтади: «Ғийбат рўзани йиртади, истиғфор эса рўзага ямоқ солади. Ким эртага қиёмат кунида рўзасига ямоқ солинган ҳолда келишга қодир бўлса, қилиб қолсин».

Кўпчилик инсонларнинг рўзаси йиртиқ бўлади. Шунинг учун Аллоҳнинг ҳузурига ямоқ солинган рўза билан борган, йиртиқ рўза билан боргандан кўра яхшироқдир. Рамазон ойининг охирги кунлари тилларимиз ва қўлларимиз билан йиртган рўзамизга истиғфор ила ямоқ солиш кунларидир. Истиғфор дегани сабабларини қилиш билан Аллоҳдан мағфират сўраш дегани, шунчаки тилда астағфируллоҳ деб қўйиш эмас.

قال يحيى بن معاذ: “من استغفر بلسانه وقلبه على المعصية معقود، وعزمه أن يرجع إلى المعاصي بعد الشهر ويعود، فصومه عليه مردود، وباب القبول عنه مسدود”[3].

Яҳё ибн Муоз раҳимаҳуллоҳ айтади: «Ким қалбида гуноҳ қилишга, рамазондан кейин гуноҳ ишларга қайтишга азми қарор қилгани ҳолда фақат тилида истиғфор айтса, рўзаси ўзига қайтарилади, унга қабул эшиги очилмайди».

Рамазон ойи тугагач яна қайтадан гуноҳ ишларига қайтиш ниятида бўлган инсон қабул эшигидан йироқдир. Демак, истиғфор дегани истиғфор сабабларига риоя қилган ҳолда Аллоҳдан мағфират сўрашдир. Мағфират ойи бўлмиш рамазон ойида мағфиратдан маҳрум бўлган инсон чинакам маҳрум инсондир. Одамлар бу ойдан мағфират билан чиқишса-ю, у ноумидлик ва зиён билан чиқса-я?! Ҳақиқатдан ҳам бу ойда гуноҳлари мағфират қилинмаган инсон дуоси қайтарилмайдиган зотнинг дуоси билан аниқ зиён кўрган ҳисобланади.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَقِيَ الْمِنْبَرَ فَقَالَ: «آمِينَ، آمِينَ، آمِينَ» ، فَقِيلَ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا كُنْتَ تَصْنَعُ هَذَا فَقَالَ: ” قَالَ لِي جِبْرِيلُ: أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَ عَبْدٍ – أَوْ بَعُدَ – دَخَلَ رَمَضَانَ فَلَمْ يُغْفَرْ لَهُ، فَقُلْتُ: آمِينَ، ثُمَّ قَالَ: رَغِمَ أَنْفُ عَبْدٍ – أَوْ بَعُدَ – أَدْرَكَ وَالِدَيْهِ أَوْ أَحَدَهُمَا لَمْ يُدْخِلْهُ الْجَنَّةَ، فَقُلْتُ: آمِينَ، ثُمَّ قَالَ: رَغِمَ أَنْفُ عَبْدٍ – أَوْ بَعُدَ – ذُكِرْتَ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْكَ، فَقُلْتُ: آمِينَ “

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳу ривоят қилади: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам минбарга чиқдилар-да: «Омин, омин, омин», – дедилар. Шунда у зотга: «Ё Расулуллоҳ, ҳеч бундай қилмас эдингиз?!», – дейилди. Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам дедилар: «Жаброил менга: «Рамазон ойи кириб гуноҳи кечирилмаган кишининг бурни ерга ишқалсин (ёки даф бўлсин)», – деди ва мен омин, дедим. Сўнгра яна: «Ота-онаси ёки улардан бири ҳаёт бўлиб, жаннатга кирмаган банданинг бурни ерга ишқалсин (ёки даф бўлсин)», – деди ва мен омин, дедим. Сўнгра: «Ҳузурида мен тилга олинсам-у, менга салавот айтмаган банданинг бурни ерга ишқалсин (ёки даф бўлсин)», – деди ва мен омин, дедим»[4].

Кўриб турганингиздек, осмон амини Жаброил дуо қилди, ер амини Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам омин дедилар. Бундай дуо ижобат қилинмаслиги мумкинми?! Демак, азизлар, ниҳоят даражада эҳтиёт бўлиш лозим, бу икки зотнинг дуоси бизлар ҳаққимизда ижобат бўлиб қолмасин. Шундай улуғ ойдан гуноҳларимиз мағфират қилинмаган ҳолда чиқишдан Аллоҳ паноҳ берсин.

Истиғфор Раббини таниган, Уни ёд этган, гуноҳига иқрор бўлган тирик қалбдан содир бўлмоғи керак. Зеро, ана шундай қалбдан истиғфор туғилади.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ} (آل عمران: 135)

Аллоҳ таоло айтади: «Улар шундай зотларки, агар бирон катта гуноҳ иш қилсалар ёки ўзларига зулм қилсалар гуноҳ ишларида давом этмаган ва (унинг Аллоҳни ғазаблантирадиган ёмон иш эканини) билган ҳолларида Аллоҳни эслайдилар ва гуноҳлари учун Аллоҳдан истиғфор сўрайдилар. Аллоҳдан ўзга ким ҳам гуноҳларни мағфират қилар эди?!» (Оли Имрон, 135).

Оятга эътибор берган бўлсангиз, Аллоҳ таоло аввало зикр – Аллоҳни эслашни, охирида эса илмни зикр қилиб, улар иккисининг ўртасида истиғфорни зикр қилди. Демак, бундай бандалар истиғфордан олдин Аллоҳни эслайдилар, шундан сўнг истиғфор сўрайдилар. Шунингдек, улар истиғфор сўрар эканлар, Раббиларини яхши танийдилар, қилган гуноҳларининг ножўя иш эканини, Аллоҳни ғазаблантирадиган ва ундан тезда тавба қилиш лозим бўлган иш эканини яхши биладилар.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فِيمَا يَحْكِي عَنْ رَبِّهِ عَزَّ وَجَلَّ، قَالَ: ” أَذْنَبَ عَبْدٌ ذَنْبًا، فَقَالَ: اللهُمَّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: أَذْنَبَ عَبْدِي ذَنْبًا، فَعَلِمَ أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ، وَيَأْخُذُ بِالذَّنْبِ، ثُمَّ عَادَ فَأَذْنَبَ، فَقَالَ: أَيْ رَبِّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: عَبْدِي أَذْنَبَ ذَنْبًا، فَعَلِمَ أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ، وَيَأْخُذُ بِالذَّنْبِ، ثُمَّ عَادَ فَأَذْنَبَ فَقَالَ: أَيْ رَبِّ اغْفِرْ لِي ذَنْبِي، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى: أَذْنَبَ عَبْدِي ذَنْبًا، فَعَلِمَ أَنَّ لَهُ رَبًّا يَغْفِرُ الذَّنْبَ، وَيَأْخُذُ بِالذَّنْبِ، اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَقَدْ غَفَرْتُ لَكَ “، قَالَ عَبْدُ الْأَعْلَى: لَا أَدْرِي أَقَالَ فِي الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ: «اعْمَلْ مَا شِئْتَ»،[5]

Абу Ҳурайра разияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам Раббидан ҳикоя қилиб шундай дейди: «Бандам гуноҳ иш қилиб: «Эй Аллоҳ, гуноҳимни кечир!», дейди. Шунда Аллоҳ таоло айтади: «Бандам гуноҳ иш қилди. Билдики, унинг гуноҳни кечирадиган ва гуноҳ сабабли жазолайдиган Рабби бор». Сўнг банда яна гуноҳ иш қилиб: «Эй Раббим, гуноҳимни кечир!», дейди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла айтади: «Бандам гуноҳ иш қилди. Билдики, унинг гуноҳни кечирадиган ва гуноҳ сабабли жазолайдиган Рабби бор». Сўнг банда яна гуноҳ иш қилиб: «Эй Раббим, гуноҳимни кечир!», дейди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла айтади: «Бандам гуноҳ иш қилди. Билдики, унинг гуноҳни кечирадиган ва гуноҳ сабабли жазолайдиган Рабби бор. Бор, билганингни қилавер, гуноҳларингни кечирдим!». Абдулаъло айтади: «Билмай қолдим: «Абу Ҳурайра «Бор, билганингни қилавер», деб учинчисида айтдими ёки тўртинчисидами?».

Ҳадисдаги «Бор, билганингни қилавер» деган сўздан асло Аллоҳ таоло бандаларига гуноҳ ишларни қилишга рухсат беряпти, деб тушунмаслик керак. Асло бундай эмас. Балки бу сўздан мақсад модомики инсон ҳадисда айтилганидек, гуноҳларини мағфират қиладиган ва гуноҳ сабабли жазолайдиган Рабби борлигини билса, билганини қилаверсин, дегани. Зеро, ҳар қандай бандада мана шу маъно чуқур ўрнашган бўлса, албатта, унинг қалбда ва баданда кўринадиган асоратлари бўлиши муқаррар.

Юқоридаги оятда зикр қилинган وَهُمْ يَعْلَمُونَ жумласида айтилганидек, инсон содир этган гуноҳининг Аллоҳни ғазаблантирадиган қабиҳ иш эканини, шунингдек, уни жазолашга ёки афв этишга қодир бўлган Рабби борлигини, гуноҳга қўл уриши билан Рабби олдида осийлигини билса ва бу ҳақда такрор ва такрор фикр юритса, албатта бу гуноҳ ишдан кейин унинг қалбида алам-изтироб қолдиради. Шундан кейин гуноҳкор бўлишига қарамасдан Рабби унга неъматларини давомий бериб тургани тўғрисида мушоҳада қилса, бу унинг қалбида ҳаё пайдо қилади. Натижада қалбидаги гуноҳдан кейин пайдо бўлган алам – оғриқ янада ортади. Бу оғриқнинг кучайиши уни тавбага олиб боради. Зеро, тавбанинг асли шундан иборат.

عن عبد الله بن معقل قال دخلت مع أبي على عبد الله رضي الله عنه فقال أبي لعبد الله أسمعت رسول الله يقول ( الندم التوبة ) قال نعم // إسناده صحيح //[6]

Расулуллоҳ саллаллоҳу алайҳи ва саллам айтадилар: «Надомат тавбадир». Демак, қалбдаги бу оғриқ надомат, пушаймонлик оғридир. Қалбдаги бу оғриқ ортиб бораверади, бора-бора у қалбда ўзига хос ҳолат пайдо қилади, уни сибға дейиш ҳам мумкин. Шундан сўнг бундай банданинг гуноҳ ишлари қалбида оғриқ пайдо қиладиган, содир этган гуноҳидан пушаймон бўладиган бўлиб қолади. У унинг қалби, тили ва бутун аъзолари устидан ўз ҳукмронлигини ўрнатади, унинг ўтмиши, ҳозири ва келажагига ўз таъсирини ўтказа бошалайди. Бу таъсир унинг ўтмиши учун пушаймон бўлишида, содир этган хатосини тузатишида, ўзгалар ҳаққини эгаларига қайтиб беришида, ҳозири учун гуноҳдан тийилишида, келажаги учун эса қайтиб гуноҳ ишларга қўл урмасликка азми қарор қилишида акс этади. Шундай қилиб, қалбдаги бу оғриқ унинг бутун ҳаётини қамраб олади.

[1] Ибн Ражаб. «Латоиф ал-маориф», 1/214.

[2] Байҳақий. «Шуаб ал-иймон», 5/246.

[3] Ибн Ражаб. “Латоиф ал-маориф”, 1/215.

[4] Ҳасан ҳадис. Ибн Хузайма (1888) ва Ибн Ҳиббон (907) ривоят қилганлар. Шунингдек, ҳадисни Бухорий «Ал-адаб ал-муфрад»да ривоят қилган. Шайх Албоний ҳадисни «ҳасан саҳиҳ ҳадис» деган. Бундан ташқари ҳадисни Термизий (3545) «минбарга чиқдилар» деган қўшимчасиз ривоят қилган.

[5] Бухорий (7507) ва Муслим (2758). Ҳадис матни Муслимга оид.

[6] Аҳмад (4012), Ибн Можа (4252).

Изоҳ қолдиринг